بعد از جنگ جهانی دوم، تویوتا به دنبال روشی برای کاهش اتلافها در تاسیسات خود بود. روشی که در این شرکت اجرا و به عنوان سیستم تولید تویوتا شناخته شد، شامل اصولی برای خلق نظمی منطقی در محل کار بود. این اصول بعد از ژاپن در غرب هم مورد استقبال قرار گرفت و به نام نظام آراستگی 5S شناخته شد.
نظام آراستگی 5S چیست؟
5S چیست؟
نظام آراستگی 5S (فایو اس) مجموعه اصولی برای ایجاد نظمی مناسب در محل کار است. این اصول که همه افراد کسبوکار را دربرمیگیرد بر روی حذف مواد و لوازم غیرضروری، قرار دادن همه چیز در جای مناسب خود و استانداردسازی شیوههای نگهداری از محیط کار تاکید دارد.
اصول نظام آراستگی 5S مخفف چیست؟
به طور خاص 5S مخفف موارد زیر است:
سازماندهی ـ سیری Seiri
نظم و ترتیب ـ سیتون Seiton
پاکیزهسازی ـ سیسو Seiso
استانداردسازی ـ سیکتسو Seiketsu
حفظ و نگهداری ـ شیتسوکه Shitsuke
اهداف نظام آراستگی 5S
هدف نهایی 5S ، همانطور که ذکر شد، اطمینان از این است که محل کار تا حد ممکن منظم و منطقی باشد. هر چیزی که غیر ضروری باشد حذف میشود، اقلام در جایی که به آنها نیاز است قرار داده میشوند، و محیط کاری تمیز و عاری از بینظمی میشود.
علاوه بر موارد بالا، 5S طراحی شده تا به صورت روتین و روزانه اجرا شود و به همین خاطر بهبود مستمر را تقویت میکند.
بیشتر بخوانید: راهنمای کامل انتخاب استراتژی مناسب نگهداری و تعمیرات
۵ گام نظام آراستگی 5S
مراحل 5S هر کدام فرایند خاص خود را دارند که در ادامه به تفصیل به آنها خواهیم پرداخت.
اجزای نظام آراستگی 5S
اجزای نظام آراستگی 5S
۱. سازماندهی / seiri
اولین مرحله از 5S ، «سِیری / seiri» است که به «سازماندهی» یا «مرتبسازی» ترجمه میشود. این مرحله شامل سازماندهی هر چیزی که در حال حاضر در محیط کاری قرار دارد و تشخیص موارد مورد نیاز برای ماندن در محل و انجام اقدامات مورد نیاز است.
سازمانهی و مرتبسازی تنها بر حفظ آنچه که برای انجام دادن کار ضروری است، تمرکز دارد. اگر یک ابزار، قطعهای از تجهیزات، یا فرایندی غیر ضروری باشد، در این مرحله حذف میشود.
برای مرتب کردن محل کار خود، با پرسیدن این سوالات در مورد هر آیتم شروع کنید:
هدف وجود این آیتم چیست؟
چه کسی از آن استفاده میکند؟
معمولاً چه مواقعی از آن استفاده میشود؟
آیا وجودش در اینجا واقعاً لازم است؟
در برخی موارد، ممکن است مشخص نباشد که آیا نیاز به وجود یکی از اقلام هست یا خیر. به عنوان مثال، برای یک تکنسین ممکن است وجود یک ابزار خاص در یک مکان ضروری باشد، اما مدتی باشد که این ابزار مورد استفاده قرار نگرفته باشد. در این موارد، یک برچسب قرمز به آیتم متصل میشود. برچسب باید دارای اطلاعات پایه، مانند توصیف آیتم، موقعیت و زمان زدن برچسب باشد. اگر آیتم برای یک دوره زمانی مشخص مورد استفاده قرار نگرفته باشد، حذف میشود.
آیتمهایی که مورد نیاز نیستند ممکن است دور انداخته، بازیافت یا فروخته شوند و یا در انبار نگهداری شوند یا به ناحیه و واحد دیگری منتقل شوند.
۲. نظم و ترتیب / Seiton
بعد از این که اقلام موجود در محل کار را سازماندهی و مرتبسازی کردید، نوبت «سیتون / Seiton» میشود، که به معنی «نظم و ترتیب» است.
در این مرحله، تجهیزات، ابزارها، فرایندها و غیره را که در محیط باقی مانده را به منطقیترین روش ممکن مرتب میکنید. هدف نهایی حصول اطمینان از استفاده تا حد امکان آسان از محیط کار با حذف اتلافها، مانند جابهجاییها و زمانهای انتظار است (در واقع، بیش از ۲۰ درصد از زمان هدر رفته ناشی از جابهجاییها بین بخشهای مختلف تاسیسات است). هنگام اجرای این مرحله، این سوالات را در نظر داشته باشید:
چه کسی از این تجهیزات استفاده میکند؟
چه زمانی از این تجهیزات استفاده میشود؟
آیا برخی از جایگاهها (محل قرارگیری اقلام) کارآمدتر یا ارگونومیکتر از بقیهٔ جایگاهها هستند؟
کدام آیتمها باید براساس نوعشان دستهبندی شوند؟
کدام یک از آنها باید بر اساس وظیفهشان دستهبندی شوند؟
چگونه تکتک قطعات سازماندهی خواهند شد؟
نیروها در این فضا چه مسیرهایی را طی میکنند؟
علاوه بر این که بر چگونگی کاهش اتلافها و قابلاستفادهسازی بیشتر محل کار تمرکز دارید، باید مطمئن شوید که اقداماتتان در این راستا با الزامات بالادستی کل تاسیسات نیز هماهنگ باشد. اگر شکلی از نظم و ترتیب کار یکی از افراد را آسان میکند اما در انجام وظایف فرد دیگری اختلال ایجاد میکند این اقدام ارزشمندی نخواهد بود.
نظام آراستگی 5S – نمونه مرتبسازی
نظام آراستگی 5S – نمونه مرتبسازی
۳. پاکیزهسازی / seiso
بعد از نظم دادن و مرتبسازی اقلام در یک نظام منطقی نوبت «پاکیزهسازی» میرسد. مرحله سوم، «سیسو / seiso» نام دارد که به «تمیزی» ترجمه میشود.
بخش عمدهای از «پاکیزهسازی» براه انداختن کارزاری برای تمیز کردن محیط کار است: جارو کردن، تمیز کردن، دستمال کشیدن، گردگیری، دور انداختن و موارد دیگری از این دست. در اصل، این یکی از اصول اولیه نگهداری از محیط کار است.
با این حال، چیزی که بسیاری از افراد ممکن است متوجه آن نشوند این است که پاکیزهسازی نه تنها شامل تمیز کردن، بلکه شامل نگهداری پیشگیرانه نیز میشود. بخشی از نگهداری مناسب محیط محل کار اطمینان از این است که تجهیزات به درستی کار کنند. و این به نگهداری مداوم و تعویض قطعات فرسوده و روغنکاری برخی قطعات نیاز دارد.
نظام آراستگی 5S – نمونه پاکیزهسازی و نظافت
نظام آراستگی 5S – نمونه پاکیزهسازی و نظافت
۴. استانداردسازی / seiketsu
بعد از سازماندهی، مرتبسازی و تمیز کردن فضای کار، وقت آن است که این فعالیت ها را به یک روش استاندارد تبدیل کنید. تمیز کردن و مرتبسازی تنها یکبار انجام نمیشود، بلکه عملی روتین است که باید طور معمول و مداوم انجام شود.
به همین دلیل، مرحله چهارم در 5S «سیکتسو / seiketsu» است، که به «استانداردسازی» ترجمه میشود، و هدف آن ایجاد روندهای عملیاتی استانداردی است که پشتیبان یک محیط کار کارآمد و منظم باشد. این امر ممکن است به شکل علائم و نشانههای بصری، دستورالعملها، نمودارها، دستورکارهای معمول و منظم نگهداشت و چکلیستهای گوناگون باشد. در این مرحله، به خصوص در شروع آن ایجاد یادآورهای منظم هم به احتمال زیاد ضروری خواهند بود.
نکته: اختصاص چند دقیقه در هر روز برای انجام وظایف مربوط به نظام آراستگی 5S میتواند به تبدیل شدن آن به یک بخش روتین از روز کاری کارکنان شما کمک کند.
مهمترین مولفه استانداردسازی این است که سه مرحله اول تا حد امکان تکرار شوند. به عنوان مثال، از نظر نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه، این امر ممکن است به شکل یک چک لیست نگهداشت برای هر دستورکار باشد.
ممکن است مدتی طول بکشد تا این روشها به کار گرفته و بخشی از فرهنگ شما شوند. احتمالاً نیاز به زمان زیاد و آموزش مکرر باشد تا افراد بتوانند به طور پیوسته از چک لیستها استفاده کنند.
۵. حفظ و نگهداری / پایداری / shitsuk
پنجمین S در روش 5S و آخرین آن «شیتسوکه / shitsuk» است، که ترجمه تحتاللفظی آن «انضباط» میشود. در 5S، به آن «حفظ و نگهداری» گفته میشود و هدف در آن این است که کل روش را به بخشی دائمی از شیوههای کاری خود بدل کنید.
هدف این مرحله این است که کل فرآیند 5S را هموار و پایدار سازد. بخش عمدهای از این مرحله حصول اطمینان از درگیر ساختن همهٔ افراد از جمله مدیران و رهبران سازمان در فرایند 5S است. هیچکس نباید از 5S معاف باشد و اجرای فعالیتها و فرایندهایی که موجب ادامهٔ اجرای 5S میشود به مدیران بستگی دارد.
برخی از اقداماتی که این مرحله ممکن است در برداشته باشد عبارتند از:
اجرای قوانینی که از چهار مرحله قبلی پشتیبانی کنند
ممیزیهای منظم برای نظارت بر پیشرفت
تحلیل علل ریشهای (RCA) برای پی بردن به هسته اصلی مشکلات
آموزش کارکنان
بهروزرسانی منظم برنامه 5S
مرحله نهایی شامل بهبود مستمر است. سازمانهایی که نتایج برنامههای 5S خود را ارزیابی میکنند و به طور مداوم بهبودهایی را ایجاد میکنند، فرهنگی سازمانی را پرورش میدهند که به حفظ پایدار نظام آراستگی 5S در سازمان کمک میکند.
استفاده از نرم افزار نگهداری و تعمیرات در پیادهسازی 5S
سیستم CMMS میتواند اجرای روش 5S را در حوزه نگهداری و تعمیرات تسهیل کند.
سازماندهی :(Seiri) شناسایی و حذف اقلام غیرضروری با مدیریت متمرکز داراییها، دستهبندی و هشدار برای اقلام منسوخ.
نظم و ترتیب :(Seiton) سازماندهی ابزار و تجهیزات با پایگاه داده متمرکز، مدیریت تصویری دستورکارها و ردیابی کدهای کالا
پاکیزهسازی :(Seiso) برنامهریزی نگهداشت پیشگیرانه و ثبت وظایف نظافت برای حفظ شرایط بهینهٔ تجهیزات
استانداردسازی :(Seiketsu) ایجاد رویهها، چکلیستها و دستورالعملهای استاندارد همراه با آموزش درونسیستمی
حفظ و نگهداری(Shitsuke) : پشتیبانی از فرهنگ بهبود مستمر از طریق آموزش مداوم، ممیزیهای دورهای و پایش KPI
در نتیجه ترکیب CMMS با نظام 5S محیطی منظم، کارآمد و در حال بهبود مستمر برای نگهداری و تعمیرات ایجاد میکند.
۵ فایده اجرای نظام آراستگی 5S در محیط کار
در ادامه با مزایای کلیدی اجرای صحیح نظام آراستگی 5S توسط سازمانها آشنا میشویم.
۱. کاهش هزینههای مقدماتی
اول از همه، نظام آراستگی 5S در مقایسه با دیگر روشهای تولید ناب[1] (Lean) هزینه بسیار کمی یا بهتر بگوییم هزینهٔ بسیار کمی دارد. تنها در صورت نیاز به تجهیزات خاصی مورد نیاز است و منحنی یادگیری آن هم معمولاً به هیچ آموزش فنی خاصی نیاز ندارد. هزینههای اصلی 5S کمی زمان برای آموزش و اجرا به علاوه برخی لوازم فرعی احتمالی، مانند وسایلی برای تهیهٔ دستورالعملها، علائم کفها و دیوارها، برچسبها و غیره است.
هزینههای مقدماتی پایین و سادگی نسبی نظام آراستگی 5S، حداقل در چند مرحله اول، پیادهسازی آن را آسان میسازد. دو مرحلهٔ آخر یعنی استانداردسازی و حفظ و نگهداری ممکن است سختتر باشند چون تلاش دارند 5S را به بخشی از روشهای معمول و فرهنگ محل کار شما بدل سازند؛ با این وجود این دو مرحله هم نیازمند هزینههای مالی کمی هستند.
۲. کارآمدسازی محیط کار
یکی از مزایای اولیه 5S این واقعیت است که میتواند یک محیط کاری کارآمدتر ایجاد کند. زمان کمتری صرف تلاش برای پیدا کردن ابزار یا جابهجایی و رفتوآمد در مکانهای مختلف محیط کاری میشود، و محیط کار تمیز و منظم نگهداشته میشود.
نتایج در این روش اغلب قابلاندازهگیری هستند. یک مطالعه انجامشده در یک آزمایشگاه دانشگاهی نشان داد که اجرای نظام آراستگی 5S زمان جستجوی تجهیزات را ۱۲ % کاهش داده است.
در نهایت، 5S ضایعات و اتلافها در محیط کار را کاهش میدهد و این محیط را پربارتر و سودآورتر میکند.
۳. ایمنسازی محیط کار
ایمنی یکی دیگر از مزایای یک برنامه موثر 5S است. با توجه به اینکه خطرات مربوط به ایمنی و حوادث از منشاءهای ناکارآمدی و هزینهتراشیهای سنگین هستند، آنها را باید تا حد امکان در طول اجرای هر مرحله از فرایند 5S از میان برداشت.
به عنوان مثال، مرحلهٔ سازماندهی محیط کاری، با علائم و نشانههای بصری میتواند هم پشتیبان کارایی و هم ایمنی باشد. تمیز نگه داشتن تجهیزات و نگهداری آنها در محل مناسب میتواند استفاده از آنها را ایمنتر کند و خطر بروز حوادث را کاهش دهد. وقتی نوبت به پاکیزهسازی میرسد، فعالیتهای منظم نت پیشگیرانه در مورد تجهیزات احتمال خرابی و نیز هر گونه آسیبی که ممکن است به دنبال داشته باشد را کاهش میدهند.
۴. بهبود روحیهٔ کارکنان
نظام آراستگی 5S برای موثر واقع شدن نیازمند تعهد و پذیرش کارکنان است و شما وقتی به این هدف دست خواهید یافت که هر چه بیشتر کارکنان را درگیر این نظام کنید. در این صورت آنها به جای تمرکز صرف بر روی اقدامات معمول روزمرهٔ خود ترغیب میشوند با ذهنی آیندهنگر به فکر بهبودهای مورد نیاز خود باشند.
تعدادی از مراحل، مانند سازماندهی و نظم و ترتیب، با گرفتن بازخورد از کارکنان بهتر جلو میرود و کارایی بیشتری خواهد داشت. اپراتورها و تکنسینهای نگهداری و تعمیرات محیط کاری خود را بهتر از هر فرد دیگری میشناسند و با توجه به این شناخت و تخصص هم کارایی را بهبود میبخشند و هم دانش تجربی خود را در مورد این فضای کاری به اشتراک میگذارند. و نتیجه نهایی چنین نگرشی افزایش روحیه و مشارکت کارکنان است.
۵. پرورش فرهنگ ناب (Lean Culture)
نظام آراستگی 5S پایه و اساس فرهنگ ناب است. وقتی هر مرحله از این نظام به درستی اجرا شود، همه افراد در سازمان تشویق میشوند که روی نحوهٔ رسیدن به کارآیی بیشتر فرایندها و نواحی کاری تمرکز کنند. با چنین فرهنگی افراد بیشتر از پیش به فکر روشهای دفع ضایعات و اتلافها و بهبود فرایندهای کاری هستند.
شاید یکی از نکات کلیدی در اینجا این واقعیت است که 5S باید شامل همه، از کارمندان جدید گرفته تا مدیران باتجربه باشد. با یک فرایند فراگیر و جامع است که نظام 5S به پرورش فرهنگ ناب در کل شرکت کمک میکند.
نکته: هنگام اجرای نظام آراستگی 5S یا شیوههای دیگر روششناسی ناب مهم است که آنها را به بخشی از فرهنگ سازمان خود بدل کنیم. در غیر این صورت، موفقیتی که از محل این روشها پدید میآید ممکن است عمر کوتاهی داشته باشند.
تاریخچه نظام آراستگی 5S
بعد از جنگ جهانی دوم، تویوتا به دنبال روشی برای کاهش اتلافها در تاسیسات خود بود. روشی که در این شرکت اجرا و به عنوان سیستم تولید تویوتا شناخته شد، شامل اصولی برای خلق نظمی منطقی در محل کار بود. این اصول بعد از ژاپن در غرب هم مورد استقبال قرار گرفت و به نام نظام آراستگی ۵S شناخته شد.
ممیزی 5S – نمونه چک لیست ممیزی 5S
ممیزی 5S فرایندی است که اجرا و انطباق کارها با روش 5S را در یک محیط کاری تأیید میکند. ممیزی 5S میتواند به شکل بازرسی انجام شود، که در آن تیمی از ممیزان از محل کار بازدید و استانداردهای 5S را ارزیابی کنند. ممیزان بررسی میکنند که آیا فظاهای کاری سازماندهیشده و تمیز هستند، برچسبگذاری صحیح انجام شده است، آیا رویههای نظافت و پاکیزهسازی رعایت میشود و آیا کارکنان از استانداردهای تعیین شده پیروی میکنند. ممیزی منظم 5S به حفظ یک محیط کاری کارآمد، سازمانیافته و ایمن کمک میکند.
چک لیست ممیزی 5S ابزاری سیستماتیک است که سازمانها برای پیادهسازی و نگهداری سیستم 5S از آن استفاده میکنند. به طور معمول، این چک لیست ممیزی شامل فهرستی از موارد یا مناطقی است که باید مطابق با رعایت اصول 5S مشاهده، ارزیابی و امتیازدهی شوند. این چک لیست به عنوان راهنمای ممیزان برای ارزیابی کارایی فضای کاری و شناسایی زمینههای بهبود عمل می کند.
چک لیست ممیزی 5S میتواند جنبه هایی مانند برچسبگذاری مناسب اقلام، تمیزی فضای کار و وجود موارد غیر ضروری موجود را در برگیرد. با استفاده از چک لیست ممیزی 5S ، سازمانها می توانند به طور مداوم استانداردهای تعیین شده در سیستم 5S را بازرسی کنند و در نتیجه فرهنگ بهبود مستمر را ترویج دهند.
در فایل زیر نمونهای از چک لیست ممیزی 5S را ملاحظه میکنید. با کلیک روی تصویر یا لینک زیر فایل pdf این چک لیست را دریافت کنید.
5S-audit-checklist.pdf (10 downloads )
